Yuqori bozor rekord byudjeti AQSh davlat qarzi bo'roniga to‘qnashdi! Yaponiya boshlang‘ich byudjeti ehtimol 140 trillion iyenni oshadi, butun dunyoda uzoq muddatli qarzlar yana bir bor “moliya ta’minoti zarbasi”ga uchraydi

Uzbekistan Moliya axborot ilovasi shuni ta'kidladiki, Yaponiya kelasi moliyaviy yil uchun byudjet so‘rovlari hajmini tarixiy rekord darajaga yetkazishi kutilmoqda, bu esa, Bosh vazir Sanae Takaichi ko‘proq xarajatlarni boshlang‘ich byudjet loyihasiga kiritishga harakat qilayotgan bir paytda, yil oxirida qo‘shimcha byudjetka tayangan holda, moliyaviy kengayish sur’atlarini oshirib ko‘rsatishi mumkin.

Kelayotgan yil 4-apreldan boshlanuvchi moliyaviy yil uchun byudjet so‘rovlari hajmi o‘tgan yildagi rekord darajani (122 trillion yen, taxminan 767 milliard dollar) oshib ketishi ehtimol. Kutilishicha, vazirliklar eng erta kelasi haftada byudjet loyihalarini topshiradi va moliya vazirligi ularni ko‘rib chiqadi, butun byudjet tayyorlash jarayoni esa yil oxirigacha yakunlanadi.

Umumiy so‘rov hajmining keskin oshishi dastlab sarmoyadorlar orasida Sanae Takaichi hukumatining xarajat rejalari barqarorligiga bo‘lgan xavotirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, bu o‘sish bir qadar Takaichi tomonidan davlat byudjeti jarayonini tubdan isloh qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar natijasi bo‘lib, bu o‘zgarishlar turli xarajat rejalari bo‘yicha bevosita solishtirmalarni qiyinlashtirishi ehtimol.

Yuqoridagi rasmda ko‘rsatilganidek, Yaponiya boshlang‘ich byudjeti 140 trillion yendan oshishi mumkin

Dai-ichi Life Economics Research Institute katta iqtisodchisi Akihiro Nomura payshanba kuni shunday dedi: “Menimcha, bu hal qiluvchi byudjet bo‘lib, muvaffaqiyat yo natija uchun muhim rol o‘ynaydi. Agar noto‘g‘ri boshqarilsa, xavf shundaki, qarzning YaIM ga nisbati barqaror bo‘lmagan ajralish va kengayish yo‘liga kirib ketishi mumkin.”

Bosh vazir o‘ylayotgan eng muhim islohotlardan biri qo‘shimcha byudjetlardan foydalanishni qisqartirish va ushbu xarajatlarni dastlabki byudjetga ko‘chirish hamda shaffoflikni oshirishdir.

So‘nggi sakkiz o‘n yilda Yaponiya har yili qo‘shimcha byudjetlarga tayanib, iqtisodiy rag‘batlantirish paketlari, falokatlarga yordam, va boshqa kutilmagan zarbalarga xarajatlarni moliyalashtirib kelgan. Hajmi 10 trillion yendan oshgan rag‘batlantirish dasturlari tobora odatiy holga aylanmoqda.

Nomura bayon qildi: “Ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan xarajatlar hajmi keskin oshadi, “O‘tgan yil 18,3 trillion yenlik qo‘shimcha byudjetdan, moliya vazirligi qaysi xarajatlar dastlabki byudjetga ko‘chirilishi kerakligini hal qilishi talab etiladi.”

Qo‘shimcha byudjetlar odatda kuzda tuziladi, bunda nafaqat yashash xarajatini qoplash kabi vaqtinchalik chora-tadbirlarga, balki har yili takrorlanadigan loyihalarga ham mablag‘ ajratiladi. Bu tendensiya ba’zi byurokratlar asosiy rejalarni moliyalashtirish uchun qo‘shimcha byudjetni “ikkinchi imkoniyat” sifatida ko‘rishini bildiradi.

Masalan, o‘tgan yilgi boshlang‘ich byudjetda Iqtisodiy va sanoat vazirligi qariyb 851 milliard yen olgan, so‘ngra qo‘shimcha byudjet orqali yana 2 trillion yendan ortiq mablag‘ olgan. Ko‘proq bunday xarajatlarni yagona byudjetga kiritish boshlang‘ich byudjet loyihasining hajmini sezilarli darajada oshiradi.

Sanae Takaichi moliya islohoti yaqinda “AQSh davlat obligatsiyalari savdosi bo‘roni” bilan umumiy asosiy mantiqqa ega: AQShning 40 trillion dollarlik qarzi, 6% atrofidagi byudjet taqchilligi va AI kompaniyalarining yuqori qarz olish to‘lqinlari, Yaponiyaning kengaytirilgan byudjeti va allaqachon juda zaif qarz hamda moliyaviy tuzilmasi investorlarni uzoq muddatli obligatsiyalar bo‘yicha muddat mukofotlarini (Term Premium) oshirishga majbur qilmoqda. Eng muhimi, Yaponiya AQSh obligatsiyalarining eng yirik xorijiy sohibi; Yaponiyada davlat obligatsiyalari rentabelligi oshsa va yen xedjlash xarajatlari yuqori bo‘lsa, Yaponiyaning AQSh obligatsiyalariga investitsiyadan oladigan nisbiy daromadi pasayadi va bu ularga yangi sarmoya kiritishni kamaytirishga yoki umuman vataniga qaytarishga olib kelishi mumkin, natijada AQSh obligatsiyalari narxlari bozorida talab yanada zaiflashadi.

Bu vaqtda, vazirliklar byudjet so‘rovi bilan haddan tashqari ajralib qolishni (ya’ni juda katta so‘rov kiritishni) oldini olish uchun ehtiyotkorlik bilan harakat qilishadi va ularning so‘rovi o‘sishiga cheklov kiritishga harakat qilishadi.

Moliya vaziri bu islohotni Ikkinchi jahon urushidan so‘nggi yetakchi byudjet jarayoni islohoti deb atadi. Islohot rejalarning yana bir qatlamli to‘liq ko‘rib chiqilishini o‘z ichiga oladi, ya’ni keraksiz va eskirgan loyiha xarajatlarini chiqarib tashlash. Katayama, bu choralar soliqqa yukni, masalan, iste’mol bo‘yicha soliqni kamaytiradigan mablag‘larni topishda yordam beradi degan. Ammo xarajatlarni ko‘rib chiqish haqiqatan ham ilgari amalga oshirilgan islohotlardan ko‘ra isrofgarchiliklarni yanada samaraliroq qisqartiradimi, bu hali noma’lum.

Nomura dedi: “Agar moliya vazirligi ancha qattiq turib, byudjet hajmini muvaffaqiyatli cheklab qo‘ysa ham, agar xarajatlar haqiqatan ham zarur bo‘lsa, ular kuzda yana kun tartibiga qaytadi.”

Islohotning yana bir tayanchi sifatida, Takaichi kundalik xarajatlardan mustaqil ko‘p yillik investitsion ramka joriy etdi. Uning 14 yilga mo‘ljallangan va 370 trillion yenga yetadigan o‘sish strategiyasi asosida kapital qo‘yilmalari ana shu yangi ramka orqali taqdim etiladi va vazirliklar oddiy xarajatlar cheklovlarisiz mablag‘ olish uchun raqobat qilishi mumkin bo‘ladi.

Ayni paytda, investorlar Takaichining qanday qilib moliyaviy dasturini – oziq-ovqat bo‘yicha iste’mol solig‘ini to‘xtatib turish hamda mudofaa xarajatlarini oshirish kabi qimmatga tushadigan choralarni – moliyalashtirishini shubha ostiga qo‘ymoqda.

Shuni hisobga olsak, ushbu raqamlarni o‘tgan yillar bilan solishtirish qiyin bo‘lishi mumkin, hukumat yil oxirigacha byudjet va rejalashtirilgan obligatsiyalar chiqish rejasini tasdiqlamaguncha yanada aniq ko‘rinish bo‘lmasligi mumkin. Natijada, hatto juda kattalashgan boshlang‘ich byudjetning o‘zi ham so‘nggi yillardagi boshlang‘ich va qo‘shimcha byudjetlar yig‘indisidan kichikroq bo‘lishi mumkin.

Moliyalashtirish tuzilmasi solishtirishni yanada qiyinlashtiradi. Yangi ko‘p yillik ramka doirasida iqtisodiy xavfsizlik uchun muhim deb hisoblangan sohalarga kiritiladigan investitsiyalar maxsus hisoblar orqali alohida boshqariladi va tayinlangan moliya manbalari bilan faqat ko‘prikli obligatsiyalar (qo‘shimcha obligatsiyalar) orqali moliyalashtiriladi.