AI "mukammal dovul" ssenariysi: obligatsiya bozori "signal berdi", moliyaviy hisobotlar "vaziyatni yanada og'irlashtirdi", saylov "so'nggi zarba" bo'ladimi?

AQShda sun’iy intellekt kengayishi endi yanada qattiqroq bosqichga kirayotgan ko‘rinadi: kapital endi faqat o‘sish haqida gaplar uchungina ajratilmayapti, qarz bozori, moliyaviy hisobotlar va siyosiy tavakkalchilik bir vaqtda kuchaymoqda, investorlar esa AI sarmoyalarining daromad keltira olishini isbotlashni talab qilmoqda.

Qarzdorlar va investorlar tobora talabchan bo‘lib bormoqda va yanada qat’iy shartlarni qo‘yishmoqda. Hatto SpaceX va Meta kabi yirik texnologik kompaniyalarning obligatsiyalari ham katta diskont bilan savdolanmoqda, CoreWeave, Nebius va Nscale kabi AI bulut kompaniyalari esa yaqinda kredit bozoriga kira olmay qolgan.

Moliya hisoboti mavsumi tashvishlarni kamaytira olmadi, aksincha, AI kapital xarajatlari va erkin pul oqimiga bo‘lgan xavotirlarni kuchaytirdi. Nasdaq 100 indeksi oktyabrda 6,7% ga tushib, bozor qiymatidan 2,7 trillion dollar yo‘qolgan. Alphabet kompaniyasi hisobotdan so‘ng bir kunda 13% pasayib, o‘z tarixidagi eng yomon kunlik ko‘rsatkichga erishdi.

Siyosiy tavakkalchilik ham oshib bormoqda. AQShda oraliq saylovlar yaqinlashar ekan, ma’lumot markazlari qurilishi sabab elektr narxi, muhit va nazorat borasidagi bahslar bozorga kirib kelmoqda. Agar so‘rovlar va bashorat bozorlari Demokratik partiyaning Kongressni qayta nazoratga olish ehtimolini ko‘rsatsa va bu amalga oshsa, AI sektori yanada ko‘proq tergov-taftish, eshituv va nazorat rejalariga duch kelishi mumkin.

Oxirgi bir necha yil ichida AQSh AI to‘lqinini ortida turgan kompaniyalar bemalol yuzlab milliard dollar yig‘ishga muvaffaq bo‘lishgan edi. Endi Wall Street mezonlarni oshiryapti.

Investorlarni yirik ma’lumotlar markazi loyihalari siyosiy bosimlar sabab kechikishi hamda yirik bulut kompaniyalari va Anthropic, OpenAI kabi AI startaplarining foydasi tezlik bilan amalga oshmayotgani tashvishga solmoqda. Shu bilan birga, aksiyalar va obligatsiyalarning katta hajmi muomalaga chiqa boshladi va bu, sarmoyadorlar AI mavzusiga haddan oshiq tavakkal qilayotganidan xavotirga sabab bo‘lyapti.

Bu o‘zgarish bozor narxlarida aks etmoqda. AI bilan bog‘liq obligatsiyalarda chegirmalar oshgan, ba’zi kompaniyalar esa moliyalashtirish imkoniyati toraygan. Pimco bosh investitsiya xodimi Dan Ivascyn shunday deydi: qarzdorlar kompaniyalardan sarmoyani daromadga aylantirish isbotini talab qiluvchi mezonlar “tobora oshar ekan, kamchiliklar eng avval bosim ostida qoladi”.

Hatto kapital mavjud bo’lsa-da, shartlar narxi ko‘tarilgan. SpaceX bu hafta Nvidia’ning eng yangi chiplarini sotib olish uchun 40 milliard dollar moliyalashtirishni yakunladi va bu AI chip sohasidagi eng yirik moliyalashtirish deya nomlandi. Ammo bu rekord bir necha soat davom etdi, Broadcom undan so‘ng Anthropic uchun chiplarni ijaraga berish bo‘yicha 63 milliard dollarlik shartnoma imzoladi. Biroq “Wall Street Journal” xabar berishicha, Broadcom bosh direktori Hock Tan bank xavotirini yumshatish uchun yakuniy bosqichda shaxsan muzokaralarga aralashgan.

Birinchi bosim asosan “neocloud” kompaniyalariga tushdi. Ular ma’lumot markazlariga egalik qiladi yoki ijaraga oladi, AI serverlarini joylashtiradi va ulkan texnologiya kompaniyalari, treyding kompaniyalari hamda AI startaplariga hisoblash quvvatini sotadi. Ularning qarzi katta, foiz stavkalari va moliyalashtirish sharoitidagi o‘zgarishlarga juda sezgir.

Bank of America ma’lumotlariga ko‘ra, AQSh korporativ qarz bozorida AI bilan bog‘liq obligatsiyalar chiqari 2025 yilda 3,94 trillion dollar bo‘lishi kutilmoqda, 2023 yilning oktyabr o‘rtasigacha esa 6,55 trillion dollarga yetgan. Tahlilchilar kelasi yili yana deyarli 10 trillion dollar qo‘shimcha AI bog‘liq qarz chiqishini kutmoqda.

Biroq bozorning so‘rish imkoniyati sinovdan o‘tmoqda. CoreWeave yil boshida 9,75% lik kupon bilan chiqarilgan obligatsiyalari hozir ikkilamchi bozorda 15% dan oshiq daromad bermoqda, ya’ni qisqa vaqtda qarz narxi sezilarli oshdi. Bankerlar hozirda “neocloud” kompaniyalari uchun yangi yuksak daromadli obligatsiyalar bozori deyarli yopilganini, 15% dan yuqori daromadlarga qarshilik juda qimmat tushishini ogohlantirmoqda.

Nebius bu boradagi tipik misol: 2024 yildan buyon Nvidia va boshqa investorlar uchun taxminan 2,7 milliard dollar aksiyalar hamda bir necha milliard dollarlik konvertatsion obligatsiyalar chiqarib, AI kengayishini moliyaladi. “Wall Street Journal”ning ma’lumotli manbalariga ko‘ra, kompaniya ilk marotaba yuqori daromadli qarz chiqarishni o‘ylagan, biroq keyin bu rejasidan voz kechgan. Bosh direktor Arkady Volozh o‘tgan hafta Berlindagi anjumanda ayrim sarmoya manbalari “vaqtinga yopiq” ekanini, pulni mijozlarning avanslari va boshqa vositalar orqali yig‘ishini aytdi.

Aksiyadorlik bozori ham oson emas. Lambda IPO oldidan so‘nggi bosqichda baholash maqsadini 14,5 milliard dollardan 13 milliard dollarga pasaytirdi. Nscale aslida noyabrda aksiyadorlikka chiqmoqchi edi, hozir esa dekabrgacha kechiktirishni o‘ylamoqda. Kompaniya Nvidia va boshqa investorlar bilan ham 45 milliard dollarlik ma’lumot markazini (Anthropicga tegishli, G‘arbiy Virjiniyada) moliyalashtirish masalasini muzokara qilmoqda, ammo bozor o‘zgarishi sabab potentsial qo‘llab-quvvatlovchilar yanada qat’iy shartlar talab qilmoqda.

Katta bulut provayderlarining kredit sifati “neocloud” kompaniyalaridan ancha yuqori, ammo ulkan moliyalashtirish hajmi muammo bo‘lib qolmoqda.

Meta, Amazon, Alphabet va Microsoft’ning kredit reytingi yuqori, qarz olish imkoniyatlari ham keng. Biroq bir nechta kompaniyalar bu yil ko‘p miqdorda yuqori reytingli obligatsiyalar chiqardi va kelgusida ham shunday davom ettiradi, demoqda. Bu esa investitsion kompaniyalar, sug‘urta va pensiya jamg‘armalari kabi an’anaviy xaridorlar uchun bir soha yoki bir mavzudagi konsentratsiyani xavfga aylantiryapti.

Ivascyn deydi: “Bozor oldida haqiqiy muammo turibdi: investorlar bitta nomda yoki bitta mavzuda qanchagacha xarid qila oladi”.

Mana shu bosim natijasida ayrim kompaniyalar aksiyadorlik moliyalash tomon o‘tmoqda. Meta ketma-ket aksiyalar chiqarib, 97,5 milliard dollar yig‘ishni rejalashtirgan. Ularning yuridik hujjatlarida Alphabet, SpaceX, Anthropic va OpenAI kompaniyalarining so‘nggi va kutilayotgan moliyalashlari kapital bozorlarining chuqurligini sinovdan o‘tkazishini eslatadi.

Carnegie Investment Counsel bosh investitsiya xodimi Ben Connard deydi: “Har bir kompaniya, likvidlik tugashidan oldin, qurilish rejalari uchun moliyalash topishga urinyapti”. Uning so‘ziga ko‘ra, yakunda butun AI kengayishini qo‘llab-quvvatlash uchun mablag‘ yetmasligi mumkin va moliyalashtirish qurilishga asosiy “tanglik nuqtasiga” aylanadi.

Agar qarz bozori ogohlantiruvchi bo‘lsa, moliya hisobot mavsumi esa AI sarmoyalaridan daromad qachon qaytishi to‘g‘risida bozor munosabatini tubdan qayta ko‘rishga olib keldi.

AIga katta xarajat qilayotgan kompaniyalarning bulut biznesi hali ham o‘sib bormoqda, biroq investorlar endi ma’lumot markazlari qurilishi xarajatlari erkin pul oqimini qanday yemirib yuborishini ko‘proq o‘ylaydilar. Ameriprise bosh strategiyasi Anthony Saglimbene izoh berishicha, bozor endi tanlab sarmoya kiritmoqda, chunki har bir yirik bulut provayderi g‘olib bo‘la olmaydi — eng muhimi kompaniya qancha pul sarflayotganida, natijada qancha daromad olayotganida va raqobat ustunligi qanchalik mustahkamligida.

Alphabet eng aniq bosim nuqtasiga aylandi. Kompaniyaning hisobotida asosiy qidiruv bo‘limi sotuvi ko‘ngildagidek bo‘lmadi va ketma-ket ikkinchi chorakda manfiy erkin pul oqimi qayd etdi, bu kompaniya tarixida birinchi marta yuz berayotgan hodisa. Yil davomida qidiruv Alphabet daromadining 56% ini tashkil etdi, shuning uchun AI qidiruvlardan keladigan daromad past bo‘lsa, kompaniyaning asosiy biznes modeliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. Aktsiya narxi payshanba kuni 13% ga tushdi, bozor qiymatidan taxminan 500 milliard dollar yo‘qoldi.

Amazon hisoboti ham bozorni tinchlantira olmadi. Poytaxt xarajatlari oshgani hamda e-tijorat daromadi so‘nggi uch yildagi eng past o‘sish ko‘rsatkichiga ega bo‘lgani bois, Amazon‘ning erkin pul oqimi tahlilchilar kutganidan ham yomonroq natijani qayd etdi va aktsiyalari payshanba-juma kunlari jami 5,6% pasaydi.

Meta‘ning muammosi esa kapital xarajatlar prognozidandir. Kompaniya 21-oktyabr hisobotida yillik kapital xarajatlar rejasini ancha oshirdi, keyin esa aktsiya narxi 12% ga tushdi. Kredit xavfi ko‘rsatkichi rekord darajaga chiqdi. S&P Global Ratings juma kuni kechqurun Meta‘ning kredit reytingi bashoratini “barqaror”dan “salbiy”ga tushirdi va shuni aytdiki, Meta xarajatlari daromadlarni oshiradigan payt aynan qachon bo‘lishini aytib bo‘lmaydi.

Naqd pul oqimidagi tafovut qiymatni belgilovchi asosiy mezongacha aylanyapti. To‘rt katta bulut provayderidan Amazon, Meta va Alphabet shu chorakda erkin pul oqimi yetishmovchiligini ko‘rsatdi. Amazon‘ning erkin pul oqimi manfiy 35 milliard dollarni tashkil etdi, o‘tgan yili esa musbat 430 million dollar edi. Microsoft esa istisno, 18,6 milliard dollar musbat erkin pul oqimi qayd etdi, biroq juma kuni aktsiyasi baribir 1,6% ga tushdi.

AI xavotiri faqat yirik kompaniyalar va infratuzilma kompaniyalari bilan cheklanmaydi, dasturiy ta’minot aksiyalari ham bosim ostida.

Bu moliya mavsumida S&P 500 dasturiy ta’minot kompaniyalarining 90%i kutilganidan ortiq daromad oldi, biroq atigi 70%i kutilganidan ko‘proq daromad oldi va bu oldingi chorakdan past ko‘rsatkich. Bozorda Anthropic, OpenAI kabi kompaniyalarning AI mahsulotlari an’anaviy dasturiy ta’minot kompaniyalarining narx siyosati va foyda marjasini kamaytirishi mumkinligidan xavotir bor.

ServiceNow kutilganidan past choraklik sotuvi prognozini chiqargach, payshanba kuni aktsiya narxi 31% ga tushib, rekord darajadagi pasayishni qayd etdi. Fortinet xizmat savdosi prognozini qisqartirdi, natijada kibernazoratchilik aksiyalari sotuvga tushdi. Twilio‘ning prognozi esa o‘sishning ancha sekinlashishini ko‘rsatdi va juma kuni kompaniya aktsiyalari 18% pasaydi.

Ben Connard deydi: “Bozor, AI dunyosida qaysi dasturiy kompaniyalar yashab qolishi mumkinligi bo‘yicha to‘liq ishonchsiz”.

Uchinchi bosim manbasi — Vashington.

Meta taxminan 98 milliard dollarlik aksiyalar chiqarishga tayyorlanayotganda, hujjatlarda savdo mojarolari, tartibga solish muammolari va “jamoatchilik kayfiyatining o‘zgarishini” eslatdi. Kompaniya yangi soliqlar yoki nazoratlar kapital xarajatlari va operatsion xarajatlarni yanada oshirib yuborishi mumkinligini ogohlantirdi. Anthropic kabi kompaniyalarning hujjatlarida ham shunga o‘xshash tavakkalchisliklar qayd etilgan.

Trump ma’muriyati AI’ga nisbatan ancha erkin tartibga solish siyosatini saqlab kelmoqda, ixtiyoriy xavfsizlik choralarini, kompaniya boshchiligidagi testlarni, uchinchi tomon tekshiruvlarini ilgari surmoqda, AI’ni “Super Intelligence” sifatida brendlashga harakat qilmoqda. Trump hatto Oq uyda Anthropic bosh direktori Dario Amodei, OpenAI prezidenti Greg Brockman va Nvidia bosh direktori Jensen Huang boshchiligida yigirmadan ortiq AI rahbarlarini qabul qilib, noan’anaviy xavfsizlik majburiyatiga imzo chekishgan.

Biroq jamoatchilik noroziligi kengaymoqda. Washington Post-ABC News-Ipsos bu oygi so‘rovida amerikaliklarning qariyb ikki uchdan biri yangi ma’lumot markazi qurilishiga qarshi, kattalarning 57%i AI jamiyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi deb hisoblaydi, taxminan 67%i esa Trump’ning AI masalasini boshqarish uslubini yoqlamaydi. Ma’lumot markazlari elektr narxining oshishiga olib kelayotgan muhim omil sifatida baholanadi, ekologik va mehnat bozoriga ta’sir borasida ham xavotirlar kuchaymoqda.

Agar demokratlar oraliq saylovlardan so‘ng Kongressda ustunlikni qayta olsa, AI sektori kuchliroq nazoratga duch kelishi mumkin. Bloomberg xabariga ko‘ra, Hakeem Jeffries maxsus AI qo‘mitasini tuzishni ko‘rib chiqmoqda, bu qo‘mita kompaniyalarni tergov qilib, chaqiruv yuborishi mumkin, asosan AI sababli kiberhujumlar va ma’lumot markazlari qurilishining elektr narxiga ta’sirini o‘rganishi kutilmoqda.

Siyosiy takliflar ko‘lami ham kengaymoqda. Ba’zi demokratlar AI ilg‘or modellariga federal miqyosda nazorat tizimi o‘rnatishni va biror shtatda qabul qilingan qoidalarni avvaldan olib tashlashni yoqlamoqda. Ikki partiya senat a’zolari ham AI xavfsizligi tizimini muhokama qilyapti. Bernie Sanders mamlakat bo‘yicha ma’lumot markazlari qurilishini to‘xtatishni, Ted Lieu esa modelda inqiroz holatida o‘chirish mexanizmini o‘rnatishni taklif qilgan.

AI talab kuchli bo‘lib qolmoqda va kapital xarajatlar hamon ortib bormoqda. Meta kelgusi xarajat majburiyatini 825 milliard dollarga yetkazdi, Alphabet majburiyatlari esa 1 trillion dollardan oshdi. Microsoft birinchi chorak kapital sarfi kutilganidan kam bo‘ldi, biroq bu yilda sarf ikkinchi yarmida yuqori bo‘lishini aytdi.

Muammo shundaki, bozor endi faqat katta xarajatlarga mukofot bermaydi.

Zacks Investment Management bosh bozor strategiyasi Brian Mulberry deydi, investorlar sarmoyalarni yangi “sifat” mezonlariga asosan tanlamoqda. Fifth Third Wealth Advisors bosh sarmoya xodimi Chris Osmond ta’kidlaydiki, bozor endi xarajatlarni daromadga va haqiqiy sarmoya qaytishiga aylantira oladigan kompaniyalarni mukofotlayapti, isbotlay olmagani holda xarajatni oshirayotganlarni esa jazolayapti.

Bu “AI savdolari endi isbotlash bosqichida” degani. Qarz bozori yuqoriroq daromad va kuchli himoya shartlarini, aksiyalar bozori aniq pul oqimini, siyosiy tizim esa ehtimol qat’iyroq nazoratni talab qilmoqda. Investorlar uchun AI mavzusi yo‘qolmagan, lekin endi saralash mezonlari o‘zgardi: moliyalashtirish imkoniyati, erkin pul oqimi, kapital xarajatlar intizomi va tartibga solish tavakkalchiligi endi faqat o‘sish hikoyasining o‘rnini egallamoqda.