Eron urushi ta’siri, eksportchi davlatlar importga qarshi: Qatar va AQSH 2054 yilgacha har yili 4 million tonna LNG sotib olish bo‘yicha uzoq muddatli shartnoma tuzdi

Eron urushidan oldin dunyoning yetakchi suyultirilgan tabiiy gaz (LNG) eksportchisi boʻlgan Qatar, ilk bor xaridor sifatida AQShdan tabiiy gaz sotib oldi, bu esa geosiyosiy mojarolar sabab global energiya savdosining yoʻnalishida kamdan-kam uchraydigan yoriq ochdi.

Amerika sharqiy vaqti bilan 22-kuni, Qatar davlat neft-gaz kompaniyasi QatarEnergy AQShning eng yirik LNG eksportchisi Cheniere Energy bilan ikki o‘n yildan ortiq davom etadigan va har yili maksimal 4 million tonna LNG xarid qilish bo‘yicha uzoq muddatli kelishuvga erishganini e’lon qildi. Xabarlarga ko‘ra, bu Qatar tomonidan AQShdan LNG sotib olish bo‘yicha birinchi shartnomadir.

Ushbu kelishuvga sabab bo'lgan voqea Qatarning o‘z ta’minot tizimidagi uzilishdir. Ichki Ras Laffan sanoat shahri AQSh-Isroil-Eron to‘qnashuvi davomida zarar ko‘rgan, QatarEnergy eksport hajmini keskin qisqartirishga majbur bo‘lgan, Hormuz bo‘g‘ozi orqali jo‘natmalar uzluksiz muammolarga duch kelmoqda, Qatar esa Osiyodagi mijozlarga shartnoma majburiyatlarini bajarishi kerakligi uchun AQShning ishlab chiqarish quvvatidan foydalanishga majbur bo‘lmoqda.

Cheniere uchun esa, suveren xaridordan olingan ana shunday uzoq muddatli kontrakt AQSh LNG narxlash huquqi va bozor mavqeini yangi bosqichga olib chiqadi. Dunyo bozorida esa, Yaqin Sharq eksportchilari aksincha import qilayotgan bir paytda, ta’minot zanjirining zaifligi xavf tushunchasidan real bo‘lgan voqelikka aylanmoqda.

AQShga birinchi uzoq muddatli shartnoma: Har biri 2 million tonnadan ikki LNG zavodi

QatarEnergy, Cheniere bilan ikki dona uzoq muddatli sotib olish va sotish bitimini (SPA) imzolaganini, eng ko‘pi bilan har yili 4 million tonna LNG xarid qilinishini bildirdi.

QatarEnergy AQShning Louisiana shtatidagi Sabine Pass hamda Texas shtatidagi Corpus Christi zavodlaridan har yili 2 million tonnadan LNG sotib oladi, ulardan Sabine Pass zavodining har yili 1 million tonna ta’minoti o‘sha inshootning kengaytirilishi haqidagi so‘nggi investitsiya qaroriga bog‘liq boʻlib, umumiy kelishuv tamoyillari belgilangan.

Shartnoma shartlariga ko‘ra, yetkazib berish FOB (borda tovar) usulida amalga oshiriladi va yetkazish 2031-yildan boshlanib, 2054-yilgacha davom etadi, deb kutilmoqda.

QatarEnergy, ayni vaqtda AQShning Texas shtatidagi Golden Pass LNG eksport loyihasining asosiy aksioneri bo‘lib, loyiha ishga tushirish bosqichida, ExxonMobil esa boshqa aksioner hisoblanadi. Bu Qatarni AQSh LNG sanoat zanjirida nafaqat aktiv egasi, balki real xaridor sifatida ham ko‘rsatmoqda.

Eron urushi Qatar ta’minotini uzib qo‘ydi

Qatarning inqirozi ikki omilning birlashishidan kelib chiqqan. Birinchisi: Qatarning shimoli-sharq sohilidagi Ras Laffan sanoat shahri Eron urushi davomida hujum ostida qolib, LNG, geliy va karbamid ishlab chiqarish uzluksiz to‘xtadi; ikkinchisi: Hormuz bo‘g‘ozining xavfsizligida vaziyat yomonlashdi va eksport hajmi keskin kamaydi.

Renmin Ribaoʼning xabar berishicha, Xalqaro Dengiz Tashkiloti bosh kotibi Arsenio Dominges yaqinda aytishicha, Hormuz bo‘g‘ozi va unga yaqin suv hududlaridagi xavfsizlik doim yomonlashib bormoqda, AQSh-Isroil-Eron to‘qnashuvi boshlanganidan beri 110 dan ortiq kema ushbu bo‘g‘oz va atrofida hujumga uchradi, kamida 24 dengizchi halok bo‘ldi. 5-oktabrdan 11-oktabrgacha bo‘lgan davrda bo‘g‘oz va atrofida 12 kema hujumga uchragan bo‘lib, bu fevral oxiridan buyon eng yuqori haftalik ko‘rsatkich bo‘ldi, faqatgina 11-oktabr kuni 6 ta kema hujumga uchradi. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, bo‘g‘oz orqali tashuvlar mojaroga qadar bo‘lgan hajmning atigi o‘ndan biriga tushib qolgan.

QatarEnergy LNG yetkazib berishda force majeure (fors-major) shartini noyabr oyigacha uzaytirdi, bu esa yetkazib berishdagi uzilishlar davom etayotganidan dalolat beradi.

Tabiiy gaz daromadlarining yo‘qolishi Qatar byudjetiga bosim ko‘rsatmoqda.

Qatar Moliya vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, joriy yilning ikkinchi choragida Qatar hukumati byudjet taqchilligi 21,2 milliard riyalga (taxminan 5,8 milliard dollar) yetgan, bu 2016-yil oxiridan buyon eng yuqori ko‘rsatkich bo‘lib, deyarli birinchi chorakdagi taqchillikdan ikki barobar katta.

Savdo yo‘nalishining teskari aylanishi nimani anglatadi

Ushbu savdo bitimi an’anaviy energiya savdo yo‘nalishlari geosiyosiy kuchlar tomonidan qayta tashkil etilayotganini ko‘rsatadi. Ilgari LNG oqimining mantiqi deyarli aniq edi – Yaqin Sharq Osiyo va Yevropaga eksport qiladi, AQSh esa yangi manba sifatida dunyoga kirib kelmoqda edi. Endi esa, Yaqin Sharq davlatlaridan biri AQShdan LNG import qila boshlashi bu tuzilmaning muhim farazini buzib yubordi.

Bozor nuqtayi nazaridan, bu bevosita ikki qavatli ta’sirga ega: birinchidan, AQSh LNG eksport infratuzilmasining bandlik davri yanada choʻziladi, Cheniere kabi eksportchilarning naqd oqimi ko‘rinuvchanligi oshadi; ikkinchidan, Qatarning xarid ehtiyoji esa so‘nggi yillarda saqlanib turadi va Shimoliy Amerika LNG narxlarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Agar Hormuz bo‘g‘ozidagi o'tish xavfi uzoq davom etsa, Yaqin Sharq LNG eksport imkoniyatlarining tiklanishi struktural to‘siqlarga duch keladi, bu yo‘nalishda joylashgan boshqa Fors ko‘rfazi energetika eksportchilari ham shunga o‘xshash choralarni ko‘radimi-yo‘qmi, kelgusida diqqat bilan kuzatiladigan masala bo‘ladi.