Fond bozoridagi ravnaq "nafaqaga chiqish bayrami"ni keltirmoqda! 55 yoshdan yuqori ishchilar ketishini tezlashtirmoqda, AI bull market asosiy omil bo'ldi

Zhihui Moliya Ilovasi (Zhihui Moliyaviy Ilovasi) xabarlariga ko'ra, fond bozoridagi gullab-yashnash nafaqaga chiqish to'lqini bilan birga kelmoqda. Hukumat ma'lumotlariga ko'ra, 55 yosh va undan yuqori yoshdagi ishchilar mehnat bozoridan tez sur'atda chiqib ketmoqda, bu esa sun'iy intellekt ishtiyoqi bilan oshayotgan aksiyadorlik boyligi bilan birga yuz bermoqda. Bank of America iqtisodchilari o‘tgan oyda olib borgan tadqiqotida bu tendentsiyani “fond bozori bilan quvvatlangan nafaqaga chiqish bayrami” deb atashdi.

Iqtisodchilar ta'kidlashicha, ushbu ishchilarning jonlanib nafaqaga chiqishi qisman “boylik effekti” bilan bog'liq: an'anaviy nafaqaga chiqish yoshiga yaqinlashayotgan ishchilar o‘zlarining aksiya portfeli oshganini ko‘rib, o‘zlarini yetarli boy deb his qilishmoqda va kunlik ishini tark etishga qaror qilmoqda.

“Keksalar orasida mehnat ishtiroki foizi keskin tushib bormoqda”, – deb yozadi iqtisodchilar Stiven Juno va Aditiya Bavé, – “bizningcha, fond bozorining mustahkamligining sabablardan biri aynan shu”.

Iqtisodchilar ta'kidlashicha, so‘nggi yillarda keksalar mehnat bozorini tark etgani ishsizlik darajasining nisbatan past bo‘lishiga yordam bermoqda. Ular bu chiqishlar ish izlovchilar va yangi kirganlar uchun joy ochib berayotganini, bu esa avval sovuq ko‘ringan mehnat bozorida muhim omil ekanini aytadi.

Shu bilan birga, iqtisodchilarning fikriga ko‘ra, agar sun'iy intellekt ishtiyoqi pasaysa yoki fond bozorlari yomonlashsa, bu yaqinda nafaqaga chiqqanlar, AQSh mehnat bozori va iqtisodiyot uchun salbiy xabar bo‘lishi mumkin.

“Ijobiy” moliyaviy holat

Mehnat quvvati – bu ishda bo‘lgan hamda ish izlab yurgan ishsizlar sonini o‘z ichiga oladi. Mehnat ishtirokchiligi darajasi – bu ishchi aholi va jami aholi o‘rtasidagi ulush. 55 yosh va undan katta ishchilarning ishtirok foizi pandemiya boshida keskin kamaygan edi, bu holat umumiy aholi orasida ham yuz berdi.

Biroq, Bank of America iqtisodchilari pandemiyadan so‘ng keksalar mehnat ishtirok foizi “hech qachon tiklanmaganini” yozadi. Ular, bu ko‘rsatkich 2024 yozigacha “intervallarda tebrangani”ni, ammo “undan so‘ng yana keskin tushgani”ni qayd etishadi.

AQSh Mehnat Statistikasi Byurosi (Bureau of Labor Statistics) ma'lumotlariga ko‘ra, 2024 yil avgustidan beri 55 yoshdan yuqorilar orasida mehnat ishtirokchiligi 38.6% dan 37.2% ga kamaygan.

Shu bilan birga, Nyu-York universiteti moliyaviy professori Asvat Damodaran ma'lumotlariga ko'ra, S&P 500 indeksi so‘nggi yillarda investorlar uchun ikki xonali daromadlar olib keldi: dividendlardan ham foyda olgan holda, 2023 yilda 26% o‘sdi, 2024 yilda 25% va 2025 yil uchun 18% ortdi.

Dushanba tongi holatiga ko'ra, indeks 2026 yildan beri taxminan 16% ga oshgan.

Capitol Macro (Capitol Macro) Shimoliy Amerika iqtisodchisi Tomas Rayan aytishicha, shuning uchun boylikning oshishi — jumladan 401(k) kabi nafaqa hisoblaridagi o'sish — ko'p kishilar uchun nafaqaga chiqishni osonlashtirgan bo'lishi mumkin.

Federal Reserve (AQSh Markaziy Banki) ma'lumotlariga ko'ra, 2026 yilning ikkinchi choragida xonadon va nohukumat tashkilotlar sof boyligi 12.8 trillion dollarga ko‘payib, 195.9 trillion dollarga etdi. Buning asosiy sababi – kuchli aksiyadorlik daromadlari. CNBC tomonidan Federal Reserve ma'lumotlariga asoslangan tahlil natijasida, bu 2000 yildan beri olib boriladigan rasmiy hisob-kitoblardagi eng katta choraklik boylik o‘sishi hisoblanadi.

“Bu odamlarni erta nafaqaga chiqish imkoniyatini beradi, chunki ularning moliyaviy ahvoli yaxshi bo‘lib qoldi,” – deydi Rayan.

Albatta, nafaqaga chiqishga yaqinlashgan ishchilar sarmoyaning hammasini aksiyalarga kiritishi ehtimoldan yiroq. Moliyaviy maslahatchilar odatda, nafaqaga chiqish arafasida va nafaqaga chiqqandan so‘ng konservativroq aktivlara o‘tishni tavsiya qilishadi, aks holda pensiya jamg'armasi butunlay fond bozori tebranishiga bog‘liq bo‘lib qoladi.

Biroq, oddiy 65 yoshli kishi aksiyalarga nisbatan yuqori ulush ajratgan bo‘lishi mumkin — masalan, ehtimol, 50%, qolganini esa obligatsiyalar va naqd pulga joylashtiradi. Aksiyalar investitsiya portfelining an'anaviy o‘sish manbai bo‘lib xizmat qiladi va uzoq davom etadigan nafaqa yillarida hayot xarajatining o'sishiga qarshi kurashishda yordam beradi.

“Agar odamlar o‘zlarini nafaqaga chiqishga yetarli emas deb hisoblasa, ular nafaqaga chiqmaydi — va statistikada butunlay boshqa voqelik ko‘rinadi,” – deydi Royal Bank of Canada AQSh iqtisod bo'limi boshlig‘i Maykl Rid.

Boylik effekti — demografik tendensiyalarni kuchaytirmoqda

Biroq boylik effekti keksalar mehnat ishtirok foizining pasayishidagi yagona omil emas. Iqtisodchilar aytishicha, boylik effekti kengroq demografik tendensiyalarning kuchayishiga turtki beradi. An'anaviy nafaqaga chiqish yoshiga yetayotgan aholining soni rekord darajada: 2024-2027 yillari har yili 4 milliondan ortiq yosh baby-boomerlar 65 yoshga to‘lmoqda.

Rid ta'kidlashicha, mehnat ishtirokchiligi tendensiyasi ayniqsa erta nafaqaga chiqish dasturlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunga, jumladan, Government Efficiency Division (DOGE) tomonidan federal ishchilarga taklif etilgan dasturlar va Microsoft kabi kompaniyalarning — bu yil Microsoft AQSh xodimlari uchun birinchi marta pensiya rejasini taqdim etdi — davlat dasturlari kiradi.

Agar fond bozori pasaysa nima bo‘ladi? Iqtisodchilar fikricha, agar aksiyalar bozori yomonlasha boshlasa, keksalar bozorni tark etishga xohish bildirmasligi, balki ishga qaytishga harakat qilishi mumkin.

“Agar uzoq kutilgan aksiyalar bozori pasayishi boshlansa, agar bu sun'iy intellekt pufagi bo'lsa va u biror vaqtda teskari harakat qilsa, nima bo‘ladi?”, – deydi Rayan. “56-57 yoshda bo’lib, 401(k) hisobida o‘zini yaxshi his qilganlar orqasidan ishlashga qaytganini ko‘rishimiz mumkin.”

Albatta, bu natija talab qilinmaydi. Eron urushi kabi salbiy holatlarga qaramasdan ham, aksiyadorlik bozori tortishish kuchidan beparvo bo‘lib kelmoqda.

Morgan Stanley Wealth Management bosh investitsiya direktori Liza Shallet seshanba kunidagi hisobotida yozishicha, sun'iy intellekt “kuchli turtki, chunki korxonalar hisoblash quvvati, ma’lumot markazlari va infratuzilmaga katta sarmoyalar qilmoqda, bu esa texnologiya, ishlab chiqarish, energiya va sanoat sohalarini quvvatlamoqda.”

Shallet shunday deydi: “Aksiyadorlik bozori o‘sishda davom etishi mumkin, biroq 2027 yilga kelib, obligatsiya daromadlari ko‘tarilishi, neft narxlarining balandligi, siyosiy noaniqlik va kam daromadli iste’molchilar bosimi bosimni oshiradi. “Xatarlarga e’tibor bermaslik tobora qiyinlashmoqda,” – deya yozadi u.

Fond bozori pasayishi nafaqaga chiqqanlar uchun tavakkal — ayniqsa, hayotining boshida aksiyalardan daromad olishga majbur bo‘lganlar uchun. Bunday vaziyat “daromadlar ketma-ketligi xavfi” deb ataladi: investitsiyalarni sotasizmi — foyda yoki zarar birinchi yoki keyin kelishi juda muhim ahamiyatga ega.

Qiymati pasaygan aktsiyalardan pul yechish, bozor keyinroq tiklanayotganida portfel o‘sish imkoniyatini kamaytiradi, bu esa keksalikda jamg‘armalarning yetishmasligi xavfini oshiradi.

Moliyaviy maslahatchilar deydiki, nafaqaga chiqqanlar odatda, aksiyalar portfeli keskin pasaygan vaqtlarda, daromad olish uchun obligatsiyalar yoki naqd puldan foydalanib, bu xavfdan qochishi mumkin. “Agar siz rejalashtirsangiz va to'g'ri tashkil qilsangiz, bu katta tashvish bo‘lmasligi kerak,” – deya izohlaydi Rid.

Biroq, iqtisodchilarning fikricha, gullab-yashnash bilan bog'liq nafaqaga chiqish bayrami tugashi mehnat bozori va iqtisodiyot uchun xavflarni keltirib chiqarishi mumkin.

Iqtisodchilar aytishicha, agar keksalar salbiy boylik effekti tufayli nafaqaga chiqishni kechiktirsa, mehnat bozorida aylanish kamayadi, bu esa ishsizlar va boshqa ish izlovchilar uchun yangi ish topishni qiyinlashtiradi.

Iqtisodchilar bu ishsizlik darajasiga yuqori bosim bo‘lishi mumkinligini aytadi — hozir ishsizlik ko‘rsatkichi 4.1% bo‘lib, tarixiy jihatdan hali ham past darajada saqlanmoqda.